De betekenis van traditionele vroedvrouwen in het leven van zwangere vrouwen en jonge moeders in Guatamala

 

Door: Renate Klijnstra

Van begin februari tot en met eind april 2017 heb ik in Guatemala een feministisch onderzoek uitgevoerd met financiële steun van Stichting Marjan Rens. Dit onderzoek kwam voort uit een zogenoemd Bachelor project; een project dat studenten in duo’s in hun laatste (Bachelor) jaar op de Universiteit Utrecht doorlopen. Mijn onderzoek voerde ik uit met een medestudente die zich gespecialiseerd heeft in medische antropologie, waardoor we gezamenlijk tot onderwerp ‘betekenis traditionele vroedvrouwen in het leven van zwangere vrouwen en jonge moeders’ zijn gekomen. Dit onderwerp sprak ons aan, omdat zowel het moeder- als kindersterftecijfer in Guatemala bovengemiddeld hoog ligt in vergelijking tot omliggende landen, laat staan in vergelijking tot Nederland.


Alle studenten die voor Guatemala als onderzoekslocatie kiezen, worden geacht een goed niveau van het Spaans te beheersen. Een vast onderdeel van het project is dan ook een taalschool in Quetzaltenango (Xela), de tweede grootste stad in Guatemala. Ik had al eerder op een taalschool gezeten, namelijk in Bolivia, waar ik een stage liep. Ook heb ik in Spanje gestudeerd, wat een goede basis is geweest om in Guatemala met de lokale bevolking te communiceren. De taalschool in Guatemala gaf me de mogelijkheid om een certificaat met het niveau C1.1 (gevorderd) te behalen. We verbleven in Quetzaltenango met zeven studenten, verspreid over drie verschillende gastgezinnen. De taalschool en het contact met het gastgezin zorgden niet alleen voor het oefenen van de taal, maar ook voor een voorbereiding op het onderzoek.


Na de eerste drie weken kwam ik in San Juan La Laguna terecht. Dit dorp heeft 7000 inwoners en is de grootste plek van de gemeente, die in totaal 14000 inwoners telt. Ook hier was er door de Universiteit een gastgezin geregeld, waar we direct hartelijk werden ontvangen. Er werd bij aankomst gelijk voorgesteld om aan de tafel te gaan zitten om een plan van aanpak voor de komende acht weken door te nemen. Ik was blij met deze support, want het stelde me in staat om vanaf dag één in San Juan La Laguna met het onderzoek bezig te zijn. De familie bracht mijn onderzoekspartner en mij in contact met een aantal zwangere vrouwen en traditionele vroedvrouwen.


We kwamen er al snel achter dat het gezondheidssysteem in Guatemala erg afwijkt van die in Nederland. Veel vrouwen krijgen zwangerschap gerelateerde hulp van traditionele vroedvrouwen, die op een aantal uitzondering na, vrijwillig werken. Deze vroedvrouwen zeggen te handelen vanuit kennis die ze van God hebben gekregen. Het is dus niet gebruikelijk om als vroedvrouw een opleiding te volgen, want de meeste vrouwen zeggen hun kennis en kunde door dromen te verkrijgen. We hadden de kans om met 16 vroedvrouwen te spreken, waarvan er 10 actief zijn in San Juan La Laguna als dorp en de anderen in de overige dorpen in de gemeente.


In Guatemala worden veel vrouwen al op jonge leeftijd zwanger. Ook is het geboortecijfer per vrouw erg hoog. Ik heb de factoren onderzocht die hieraan ten grondslag liggen; ten eerste is er sprake van genderongelijkheid. De verwachtingspatronen voor mannen zijn anders dan die voor vrouwen. Dit wil zeggen dat van mannen wordt verwacht dat ze werken, geld verdienen, dominant zijn in relaties en geen hoofdrol in het opvoeden van kinderen hebben. Van vrouwen wordt verwacht dat ze de taken in het huishouden op zich nemen, voor hun kinderen zorgen en bovendien seksueel passief en onderdanig zijn. Seksualiteit is een thema waar nog steeds een taboe op ligt, mede omdat van vrouwen wordt verwacht dat seks alleen plaatsvindt binnen huwelijken. Daar komt bij dat bijna alle mensen die ik voor mijn onderzoek heb gesproken gelovig zijn en in de kerk deze notie bevestigd krijgen. Door het taboe op seksualiteit, wordt er weinig over gesproken. Dit leidt tot grote onwetendheid; veel vrouwen kennen hun eigen lichaam niet, wat hun reproductieve gezondheid beïnvloedt en vaak resulteert in ongeplande zwangerschappen.


De traditionele vroedvrouw helpt vrouwen die weinig geld hebben om gebruik te maken van zwangerschap gerelateerde gezondheidszorg. Ook geven ze vrouwen kennis op het gebied van seksualiteit en moederschap. Ze geven mentale, emotionele en fysieke steun, ook wanneer vrouwen verstoten worden door de gemeenschap. Ze gaan soms mee met vrouwen naar afspraken met dokters of verpleegkundigen, in sommige gevallen om een inheemse taal naar het Spaans te vertalen.

Ondanks de komst van steeds meer biomedische hulpverleners, is de conclusie van mijn onderzoek dat de traditionele vroedvrouw nog steeds een belangrijke rol vervult in het leven van vrouwen. Ze staan dichterbij de vrouwen dan biomedische dokters en hulpverleners en maken verschillende zaken bespreekbaar waar vrouwen normaal gesproken niet gemakkelijk over kunnen praten. Dit is niet alleen goed voor hun reproductieve gezondheid, maar uiteindelijk ook voor hun sociale positie.